İran’da Mahsa Amini’nin başörtüsü kurallarına uymadığı gerekçesiyle gözaltına alındıktan sonra hayatını kaybetmesiyle başlayan protestoların bilançosu ağırlaşıyor. Ülke genelinde aylardır devam eden olaylarda, insan hakları örgütleri tarafından belgelenen can kaybı yüzlerle ifade edilirken, 24 binden fazla göstericinin gözaltına alındığı bildiriliyor. Yargı süreçleri ise protestoculara verilen ölüm cezaları ve infazlarla uluslararası kamuoyunun tepkisini çekmeye devam ediyor.
Protestolar, 2022 yılının Eylül ayında ahlak polisi tarafından gözaltına alınan 22 yaşındaki Mahsa Amini’nin ölümü üzerine ülke çapında hızla yayıldı. Amini’nin ölümü, İran’daki kadınların zorunlu başörtüsü uygulamasına ve hükümetin genel baskıcı politikalarına karşı uzun süredir biriken öfkeyi tetikledi. O günden bu yana, üniversite öğrencileri, gazeteciler ve farklı kesimlerden binlerce kişi sokaklara dökülerek hükümet karşıtı gösteriler düzenledi.
Can Kayıpları ve Kitlesel Tutuklamalar
İnsan hakları kuruluşları, İran güvenlik güçlerinin protestolara karşı sert müdahalesinin yol açtığı kayıplara dair endişe verici rakamlar paylaşıyor:
- İran İnsan Hakları Aktivistleri Ajansı (HRANA) tarafından yayımlanan güncel verilere göre, protestoların başlamasından bu yana en az 506 gösterici öldürüldü. Ölenler arasında 69 çocuk ve 65 güvenlik gücü mensubu da bulunuyor.
- Birleşmiş Milletler (BM) İnsan Hakları Yüksek Komiserliği ise ölü sayısının 300’ün üzerinde olduğunu açıklamıştı.
- Uluslararası Af Örgütü, hayatını kaybedenler arasında en az 21 çocuğun bulunduğunu belirtmişti.
Gözaltına alınanların sayısı ise çok daha yüksek boyutlara ulaştı. Resmi olmayan rakamlara göre, ülke genelinde 24 binden fazla kişi tutuklandı veya gözaltına alındı. Bu tutuklamalar arasında özel gruplar da yer alıyor:
- En az 67 gazeteci haber takibi sırasında gözaltına alındı.
- Ülke genelindeki üniversitelerden en az 111 öğrenci, protestolara katıldıkları gerekçesiyle tutuklandı.
Yargı Süreçleri ve İdam Cezaları
İran yargısı, protestoculara karşı sert bir tutum sergiliyor. Gösterilerle bağlantılı olarak en az 12 kişi ölüm cezasına çarptırıldı. Bu kararlar, uluslararası toplumda büyük tepkiyle karşılandı. İran Devrim Muhafızları tarafından daha önce açıklanan ‘protestoculara karşı sert önlemler’ çerçevesinde:
- En az 6 kişi idam edildiği bildirilirken, isimleri açıklananlar arasında Mojtaba Kamkar, Mohammad Mehdi Karami, Seyyed Mohammad Hosseini, Mohsen Shikari ve Mecid Rıza Rahnavard bulunuyor. Bu infazlar, yargılamaların şeffaflığı ve adil olup olmadığı konusunda ciddi soru işaretleri yaratmıştır.
Uluslararası Tepkiler ve Yaptırımlar
İran’daki insan hakları ihlalleri ve infazlar, uluslararası arenada geniş çaplı kınamalara yol açtı. Birleşmiş Milletler, özellikle idam cezaları ve infazlar nedeniyle İran’ı şiddetle kınadı. Avrupa Birliği, Amerika Birleşik Devletleri ve Birleşik Krallık gibi ülkeler, protestoları bastırmada rol oynayan İranlı yetkililere ve kurumlara karşı çeşitli yaptırımlar uyguladı. Bu yaptırımlar, insan hakları ihlallerine karışan bireylerin mal varlıklarının dondurulmasını ve seyahat yasaklarını içeriyor.
İran’ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney ise protestoların arkasında ABD ve İsrail gibi “yabancı düşmanların” olduğunu iddia etmeye devam ediyor. Hükümet yetkilileri, gözaltına alınanların “dış güçler tarafından kışkırtıldığını” ve “kamu düzenini bozduğunu” savunarak yargılamaların adil olduğunu öne sürüyorlar. Ancak, insan hakları örgütleri bu iddiaları reddederek yargı süreçlerinin uluslararası standartlara uygun olmadığını belirtiyor.
İran’daki protestolar, Mahsa Amini’nin ölümünün üzerinden aylar geçmesine rağmen ülkenin siyasi ve sosyal yapısını derinden etkilemeye devam ediyor. Hem içeride hem de dışarıda artan baskı ve tepkilere rağmen, İran hükümetinin sert tutumundan geri adım atmayacağı sinyalleri veriliyor. Bu durum, ülkedeki insan hakları krizinin geleceği hakkında ciddi endişeler uyandırıyor.